Makat Catlagi (Anal Fissur) Nedir? Belirtileri ve Tedavi Yontemleri

Makat Catlagi (Anal Fissur) Nedir? Belirtileri ve Tedavi Yontemleri

Makat catlagi, toplumda sanildigindan cok daha yaygin gorulen bir saglik sorunudur. Utanma duygusu nedeniyle doktora basvuruda gecikme yasanan bu durum, tedavi edilmediginde kroniklesebilir ve yasam kalitesini ciddi olcude dusurebilir.

Anal fissur, her yas grubunda gorulebilir ancak genc ve orta yasli yetiskinlerde daha yaygindir. Kadinlarda ve erkeklerde yaklasik esit oranda gorulur. Hamilelik ve dogum sonrasi donemde kadinlarda sikliği artar. Dunya genelinde populasyonun yaklasik %10'unu hayatlarin bir doneminde etkiler.

Bu yazida makat catiginin ne oldugunu, neden olustugunu, belirtilerini, teshis surecini ve tedavi yontemlerini acik ve anlasilir bir dille ele aliyoruz.

Makat Catlagi (Anal Fissur) Nedir?

Makat catlagi (anal fissur), makatin (anus) ic yuzeyini kaplayan ince deri tabakasinda (anoderm) olusan yirtik veya catlaktir. Bu catlak genellikle makatin arka orta hattinda (saat 6 hizasinda) olusur. Vakalarin yaklasik %90'i bu lokalizasyondadir. On orta hat fissuru ise daha cok kadinlarda gorulur ve %10 civarinda orana sahiptir.

Anal fissur, son derece agirili bir durumdur, cunku makat bolgesi vucuttaki en yogun sinir agina sahip bolgelerden biridir. Anal kanal, somatik sinirlerle zengin bir sekilde innerve edilmistir. Bu nedenle kucuk bir catlak bile yogun agri hissine yol acar ve hastalarin gunluk yasamini ciddi sekilde etkiler.

Anal fissur, hemoroid (basur) ile siklikla karistirilir ancak tamamen farkli bir durumdur. Hemoroid, anal bolgedeki damar yapilarinin genislemesi ve sarkmasidir. Fisur ise anal kanal mukozasindaki yirtiktir. Her iki durum da kanama yapabilir, ancak fissurdeki agri genellikle hemoroidinkinden cok daha siddetlidir.

Makat Catlagi Tipleri

• Akut anal fissur: Yeni olusmus, 6 haftadan kisa suredir var olan catlaktir. Genellikle yuzeysel olup kenarları duzgun ve temizdir. Dogru tedavi ile vakalarin %50-60'i 4-6 hafta icinde tamamen iyilesir.
• Kronik anal fissur: 6 haftadan uzun suren veya tekrarlayan catlaktir. Catlagin kenarlarinda deri katlantisi (nobet derisi/sentinel pile) ve ic sfinkter lifi gorulebilir. Catlak genellikle daha derin olup, tabaninda sfinkter kasi lifleri gorunur hale gelir. Konservatif tedaviye direncli olabilir ve cerrahi tedavi gerektirebilir.

Atipik fissurler: Arka veya on orta hat disindaki lokalizasyonlarda gorulen fissurler "atipik" kabul edilir ve Crohn hastaligi, tuberkuloz, cinsel yolla bulasan enfeksiyonlar veya kanser gibi altta yatan nedenlerin arastirilmasini gerektirir.

Makat Catlagi Neden Olusur?

Makat catiginin olusumunda birden fazla faktor etkili olabilir:

• Kabizlik ve sert diski: En sik nedendir. Sert ve buyuk diski, makatin ince derisini mekanik olarak yirtar. Kabizlik, toplumdaki anal fissur vakalarinin yaklasik %70'inin altta yatan nedenidir.
• Ishal: Paradoks olarak, sik ve asidik ishal de makat derisini tahris ederek catlaga neden olabilir. Kronik ishalde anal mukoza surekli nemli kalir ve doku butunlugu bozulabilir.
• Dogum: Ozellikle dogal dogum sirasinda makat bolgesinde catlak olusabilir. Dogum sonrasi kadinlarda sik karsilasilan bir durumdur. Dogum sirasinda perineal yirtik ile birlikte anal fissur gelisebilir.
• Anal sfinkter spazmi ve kisir dongu: Catlak olustuktan sonra makat kas halkasi (internal sfinkter) spazma girer. Bu spazm, bolgeye kan akisini azaltir ve iyilesmeyi engeller. Hasta diskilamadan kacinir, diski sertlesir, catlak daha da derinlesir. Boylece bir kisir dongu olusur ki bu, fissurün kronikle.mesinin en onemli mekanizmasidir.
• Dusuk lifli beslenme: Yetersiz lif alimi kabizliga, kabizlik ise fissure yol acar. Gunluk lif aliminin 25-30 grammin altinda olmasi risk olusturur.
• Yetersiz sivi tuketimi: Yeterli su icilmemesi, diskilarin sertlesmesine neden olur. Ozellikle sicak havalarda ve fiziksel aktivite sirasinda yeterli sivi alimi onemlidir.
• Gecmiste anal cerrahi: Anal bolgede yapilmis ameliyatlar sonrasi skar dokusu fissur riskini artirabilir.
• Crohn hastaligi: Inflamatuar bagirsak hastaligi olan bireylerde anal fissur daha sik ve atipik lokalizasyonda gorulebilir. Crohn hastalarina bagli fissurler genellikle daha direncli seyreder.
• Anal hijyen: Asiri yikama veya sert tuvalet kagidi kullanimi anal mukozayi tahris edebilir.
• Uzun sure tuvalette oturma: Uzun sure tuvalette oturmak anal bolgeye basinc uygular ve kan dolasimini bozar.

Makat Catlagi Belirtileri Nelerdir?

Anal fissur belirtileri oldukca karakteristiktir ve deneyimli bir klinisyen, sadece belirtilerden bile guclu bir tanisal supe olusturabilir:

• Diskilama sirasinda siddetli agri: En belirgin belirtidir. Agri genellikle keskin, batan, yirtan karakterdedir ve diskilama ile baslar. Hastalar bu agriyi "bicak saplanmasi" veya "cam kirigi uzerinde oturma" hissi olarak tanimlar.
• Diskilama sonrasi uzun suren agri: Agri, diskilama bittikten sonra dakikalardan saatlere kadar devam edebilir. Bu uzun sureli agri, sfinkter spazmina baglidir. Bazi hastalar, saatlerce surebilen bu agrinin diskilama anindaki agridan daha dayanilmaz oldugunu belirtir.
• Kanama: Genellikle parlak kirmizi renkte, tuvalet kagidi veya diski yuzeyinde gorulen az miktarda kanamadir. Yogun kanama beklenmez. Kanamanin parlak kirmizi olmasi, kanamanin anal bolgedeki yakin bir kaynaktan geldigini gosterir.
• Kasinti ve tahris: Catlak cevresinde kasinti ve yanma hissi olabilir. Kronik fissürlerde akinti nedeniyle kasinti daha belirgin olabilir.
• Diskilamadan kacinma: Agri korkusu nedeniyle hasta tuvalete gitmekten kacinir, bu da kabizligi artirir ve sikayetleri kotülestirir. Bu kacinma davranisi, fissür kisir dongusunun onemli bir parcasidir.
• Makat bolgesinde sislik: Kronik fissurlerde catlagin kenarinda deri katlantisi (sentinel pile) hissedilebilir. Hastalar bunu "morluk" veya "sislik" olarak tanimlar ve bazen basur ile karistirir.
• Gaz cikarirken agri: Bazi hastalarda gaz cikarma sirasinda bile agri hissedilir.

Ne Zaman Doktora Gitmelisiniz?

• Diskilama sirasinda tekrarlayan agri ve kanama
• 1 haftadan uzun suren makat agrisi
• Kabizlik ile birlikte makat agrisi
• Ev tedavilerine ragmen gecmeyen sikayet
• Yogun kanama (nadir ancak onemli - baska bir patolojiye isaret edebilir)
• Ates ve anal bolgede sislik (apse isareti olabilir)
• Kilo kaybi esliginde rektal kanama (ileri tetkik gerektirir)

Makat catlagi utanilacak bir durum degildir. Cerrahlar ve gastroenterologlar bu sikayet ile her gun karsilasir. Erken basvuru, tedavi basarisini onemli olcude artirir ve kroniklesmeyi onler.

Makat Catlagi Nasil Teshis Edilir?

• Gorme ile muayene (inspeksiyon): Cogu fissur, makat bolgesinin dikkatli gozlenmesiyle teshis edilir. Doktor, catlagin yerini, derinligini ve akut-kronik ayirimini yapar. Makat kenarlarının yavaca ayrılması ile fissurun goruntulenmesi genellikle yeterlidir.
• Dijital rektal muayene: Agri nedeniyle her zaman uygulanamayabilir. Gerektiginde, sfinkter tonusu ve baska patolojilerin varligini degerlendirmek icin yapilir. Akut donemde muayene genellikle geciktirilir.
• Anoskopi: Makat icini daha detayli gormek icin kullanilan kisa bir tup ile yapilan muayenedir. Genellikle agri kontrol altina alindiktan sonra uygulanir. Iltilenen bagirsak hastaligi veya iç hemoroid gibi eslik eden patolojileri degerlendirmede yararlidir.
• Kolonoskopi: Tekrarlayan, atipik lokalizasyonlu fissurler, 50 yas uzerinde ilk kez gorulen rektal kanama veya inflamatuar bagirsak hastaligi suphesiyle gerekebilir.
• Anal manometri: Sfinkter basincini olcmek icin kullanilir. Ozellikle cerrahi planlanan hastalarda sfinkter fonksiyonunu degerlendirmede yardimci olur.

Makat Catlagi Tedavi Yontemleri

Tedavi, fissurun akut veya kronik olmasina gore planlanir. Akut fissurlerin %50-60'i konservatif tedavi ile iyilesir. Kronik fissurlerde ise konservatif tedavi basari orani dusektir ve cerrahi secenekler degerlendirilir:

Konservatif (ilacsiz) onlemler:

• Lifli beslenme ve bol su tuketimi ile diski yumusatma (gunluk 25-30 gram lif, 2-2.5 litre su)
• Ilik su ile oturma banyosu (sitz bath) - gunde 2-3 kez, 10-15 dakika. Ilik su sfinkter spazmini gevsetir, bolgeye kan akisini artirir ve agriyi hafifletir
• Diskilama sirasinda asiri ikinmaktan kacinma
• Tuvalet ihtiyacini ertelememe
• Yumusak tuvalet kagidi kullanma veya su ile yikama

Ilac tedavisi:

• Topikal nitrogliserin (%0.2-0.4) veya diltiazem krem: Sfinkter spazmini gevsetir ve bolgeye kan akisini artirir. Genellikle 6-8 hafta kullanilir. Nitrogliserin kullaniminda bas agrisi yan etkisi gorulebilir.
• Laksatifler: Diskiyi yumusatarak diskilamayi kolaylastirir. Osmotik laksatifler (laktuloz, polietilen glikol) tercih edilir.
• Agri kesici merhemler: Lokal agriyi hafifletir. Lidokain iceren preparatlar diskilama oncesi uygulanabilir.

Botulinum toksin (Botox) enjeksiyonu: Sfinkter kasina enjeksiyon yapilarak spazm gevsetilir. Kronik fissurlerde konservatif tedavi ile cerrahi arasinda bir secenektir. Etkisi genellikle 2-3 ay surer ve bu surede fissur iyilesir. Basari orani %60-80 civarındadır.

Cerrahi tedavi (lateral internal sfinkterotomi): Kronik fissurlerde, konservatif tedavilere ragmen iyilesme saglanamadıgında uygulanir. Ic sfinkter kasinin kucuk bir bolumu kontrollü olarak kesilir, bu sayede spazm kalici olarak ortadan kaldirilir ve catlak iyilesir. Basari orani %95'in uzerindedir ve en etkili tedavi yontemidir. Islem genellikle gunubirlik yapilir ve hasta ayni gun taburcu edilir. Makat catlagi tedavisi hakkinda detayli bilgi alabilirsiniz.

Diger cerrahi secenekler: Fissuruektomi (catlak dokunsunun cikarilmasi), advancement flap (doku kaydirma) ve anal dilatasyon gibi yontemler belirli durumlarda uygulanabilir.

Makat Catlagi ve Hemoroid (Basur) Farki

Bu iki durum siklıkla karistirilir. Temel farklar sunlardir:

• Agri: Fisssurde diskilama sirasinda ve sonrasinda siddetli, keskin agri vardir. Hemeroitte agri genellikle daha hafif veya yoktur.
• Kanama: Her iki durumda da kanama gorulebilir, ancak hemoroidde kanama genellikle daha belirgin ve agrisiz olabilir.
• Sislik: Hemoroidde makat cevresinde sislik ve sarkma vardir. Fisshurde belirgin sislik beklenmez (kronik fissurde sentinel pile haris).
• Kasinti: Hemoroidde kasinti daha yaygin bir belirtidir.

Gunluk Yasamda Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Lifli beslenme: Gunluk 25-30 gram lif hedefleyin. Tam tahillar, meyve, sebze ve baklagiller iyi lif kaynaklaridir. Lif alimini kademeli olarak artirin, ani artiş gaz ve sişkinliğe neden olabilir.
• Bol su icin: Gunde en az 2-2.5 litre su tuketin. Yeterli sivi alimi, diskilarin yumusak kalmasini saglar. Kafeinli ve alkollu ickler idrar atimini artirarak vucudu susuz birakir, tek basina sivi kaynagi olarak yeterli degildir.
• Tuvalete gitmeyi ertelemeyin: Diskilama ihtiyacini bastirmak, diskilarin sertlesmesine ve ikinma ihtiyacina neden olur.
• Uzun sure tuvalette oturmayin: Tuvalette telefon veya gazete okumak, anal bolgeye uzun sureli basinc uygular. Tuvalette oturma suresi 5-10 dakikayi gecmemelidir.
• Oturma banyosu: Agri donemlerinde ilik su ile 10-15 dakika oturma banyosu yapilmasi, sfinkter spazmini gevseterek agriyi azaltir. Suya herhangi bir kimyasal veya sabun eklemeye gerek yoktur.
• Fiziksel aktivite: Duzenli egzersiz, bagirsak hareketlerini duzene sokar ve kabizligi onler. Gunluk 30 dakika yuruyus bile bagirsak fonksiyonlarini iyilestirir.
• Probiyotik kullanimi: Probiyotik iceren yiyecekler (yogurt, kefir) bagirsak sagligini destekleyerek kabizligi onlemeye yardimci olabilir.

Sik Sorulan Sorular

Makat catlagi kendilginden iyilesir mi? Akut fissurler, dogru diyet ve hijyen onlemleri ile 4-6 hafta icerisinde kendilginden iyilesebilir. Ancak kronik fissurlerde kendiliginden iyilesme orani dusuktur ve tibbi tedavi gerekir.

Makat catlagi tekrarlar mi? Evet, altta yatan nedenler (kabizlik, dusuk lifli beslenme, yetersiz sivi alimi) duzeltilmezse tekrarlayabilir. Cerrahi tedavi sonrasi tekrarlama orani dusuktur (%5'in altinda).

Ameliyat sonrasi gaz veya gaita kacirma olur mu? Lateral internal sfinkterotomi, kontrollü bir islemdir ve deneyimli cerrahlar tarafindan yapildiginda inkontinans (kacirma) riski cok dusuktur (%1'in altinda). Cerrah, sfinkter kasinin yalnizca kucuk bir bolumunu keser.

Hamilelikte makat catlagi sik midir? Evet, hamilelikte kabizlik egilimi ve dogum sirasinda perineal travma nedeniyle anal fissur sik gorulur. Hamilelikte tedavi genellikle konservatif yontemlerle (diyet, oturma banyosu) yapilir.

Makat catlagi, dogru yaklasimla tedavi edilebilir bir durumdur. Erken basvuru ve yasam tarzi degisiklikleri, tedavi basarisini onemli olcude artirir. Sikayetlerinizi ihmal etmeden bir uzmanla paylasmaktan cekinmeyin.